Dysregulacja emocji charakteryzuje się zmiennymi, niezwykle intensywnymi emocjami. Życie osoby, która jej doświadcza jest pełne cierpienia Jej emocje tak silne i wszechogarniające, że przeżycie ich i doświadczenie wydaje się niemożliwe. W takim stanie osoba jest gotowa zrobić wszystko, aby choć na chwilę poczuć ulgę i uciec przed palącym bólem emocjonalnym. Paradoksalnie to, co pomaga najszybciej, zwykle jest niekorzystne i długofalowo raniące, a nawet niebezpieczne dla życia i zdrowia. Właściwie trudno stworzyć wyczerpującą listę tych zachowań ale te, które najczęściej łączymy z chroniczną dysregulacją emocji to np.: niebezpieczna jazda samochodem, niebezpieczny seks, nadużywanie substancji psychoaktywnych, samouszkodzenia, samookaleczenia, próby samobójcze. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym radzenie sobie z objawami, jest tendencja tych osób do przeżywania negatywnego nastroju, powracających stanów przygnębienia, smutku ale również lęku.

Obecnie eksperci coraz częściej zwracają uwagę na to, że chroniczna dysregulacja emocji (Chronic Emotion Dysregulation – CED) jest transdiagnostyczna (A.Fruzzetti 2009, 2022) [1]. To oznacza, że wiele zaburzeń, których opisy odnajdujemy w klasyfikacjach diagnostycznych DSM V czy ICD 10 może mieć u podłoża dysregulację emocjonalną. Najbardziej typowym przykładem zaburzenia chronicznej dysregulacji emocjonalnej jest Zaburzenie osobowości z pogranicza – Borderline Personality Disorder (BPD). Zresztą, jak wiemy, u osób cierpiących na BPD zwykle rozpoznaje się szereg zaburzeń współwystępujących m.in.: Depresja, Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi(ADHD), Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) czy Zaburzenie stresu pourazowego (PTSD), Uzależnienia od substancji psychoaktywnych. Wydaje się, że dysregulacja emocjonalna przyczynia się do powstania objawów, a następnie staje się czynnikiem je podtrzymującym. Chroniczna dysregulacja emocji może stanowić już problem w grupie nastolatków, eksperci wskazują, że może być istotnym problemem nawet w okresie dzieciństwa i adolescencji (A. R. Fruzzetti, 2024).[2]

Bliscy osób cierpiących na chroniczną dysregulację emocji również cierpią i zmagają się z wieloma problemami oraz potrzebują wsparcia. Ta potrzeba została zauważona przez prof. Alana Fruzzetti i prof. Perry Hofmann, którzy ponad 20 lat temu zainicjowali program Family Connections (FC). Program został opracowany przez psychoterapeutów i psychiatrów we współpracy z bliskimi tj.: rodzicami, partnerami, przyjaciółmi osób zmagających się z BPD i chroniczną dysregulacją emocjonalną. FC wywodzi się z podejścia terapii Dialektyczno-Behawioralnej, która jest jedną ze skutecznych metod leczenia BPD oraz CED. Realizacja Family Connections jest nadzorowana przez National Education Alliance for Borderline Personality Disorder (NEABPD), w Polsce program realizuje Polskie Towarzystwo Terapii Dialektyczno-Behawioralnej (PTDBT).

DYSREGULACJA EMOCJI I JEJ KONSEKWENCJE DLA RODZIN

Marsha Linehan wskazała, że zaburzenie osobowości z pogranicza rozwija się w wyniku wzajemnego wpływania na siebie podatności emocjonalnej jednostki wraz z jej środowiskiem.(Linehan, 2010) [6] Dziecko wysoko wrażliwe i wysokoreaktywne, z tendencją do dysregulacji emocji może stanowić ogromne wyzwanie dla opiekunów. Dziecko może doświadczać i okazywać emocje w sposób odbiegający od typowego wzorca. To sprawia, że opiekunowie nie są w stanie odczytać tych sygnałów i adekwatnie na nie zareagować, sami mogą zacząć się bać doświadczeń dziecka. Może się tak zdarzyć, że zaczynają reagować na emocje dziecka w sposób unieważniający np.: stają się krytyczni, unikają interakcji z dzieckiem, nie reagują na okazywane przez dziecko emocje, bo są już zmęczeni. To z kolei może prowadzić do eskalacji reakcji dziecka. A w wyniku tej eskalacji opiekunowie ustępują. Taki powtarzający się wzorzec krytykowania za emocje lub nie reagowania na nie na przemian ze wzmacnianiem wybuchów emocjonalnych prowadzi do rozwinięcia się chronicznej dysregulacji emocji u dziecka, które na przemian blokuje i przejawia skrajne emocje. Jednocześnie opiekunom jest też coraz trudniej zauważać adekwatne przejawy emocji oraz w sposób zrównoważony reagować w momencie eskalacji (np.: nie podnosić głosu czy po prostu zapytać o powody odmowy). Wszyscy są zestresowani zmęczeni i cierpią.

TRANSAKCJE W RODZINIE

Koło transakcji osoby i jej otoczenia obraca się wokół wzorca: nieadekwatna ekspresja osoby (np.: „Mam to gdzieś nie będę tego robić”) prowadzi do unieważnienia (np.: „Znowu stroisz fochy.”), w wyniku unieważnienia – napięcie osoby się zwiększa i przejawia jeszcze więcej nieadekwatnej ekspresji ( „Jesteście głupi, nienawidzę Was” i trzaśnięcie drzwiami), a jeśli ekspresja jest coraz bardziej nieadekwatna, to partnerowi/ interakcji kończą się zasoby i umiejętności i przejawia jeszcze więcej unieważnienia („Co to za szczeniackie zachowanie, my też mamy Cię dość”). W tym momencie negatywne wzorce w relacji się wzmacniają, a zarówno osoba z CED/BPD jak i jej bliscy doświadczają coraz więcej ambiwalentnych uczuć względem siebie. Zaczynają bać się wzajemnie swoich emocji, z ogromnym napięciem wchodzą w interakcje.

RODZAJE UNIEWAŻNIENIA

Unieważnienie może przyjmować różne formy od subtelnych po bardzo skrajne:
• nie zauważanie doświadczenia drugiej osoby (np.: nie zauważam, że dziecko się boi) ,
• nie reagowanie na potrzeby i przeżycia (np.: widzę, że się boi, ale zakładam, że da sobie radę i nie pomagam),
• brak wsparcia i pomocy kiedy bliska osoba jest w skrajnych emocjach (np.: lęk dziecka jest ogromny całe się trzęsie ze strachu, a ja nie podpowiadam jak obniżyć poziom napięcia, tylko stwierdzam, że przesadza i ma po prostu wziąć się w garść)
• krytykowania za emocje, oskarżania, (np.: nikt inny się nie boi w tej sytuacji, dlaczego znowu wszystko psujesz)
• wyśmiewania (np.: „ale z ciebie boi dudek”)
• i wiele wiele innych.
Unieważnienie może być świadome lub nieświadome (np.: nie jestem w stanie rozpoznać, co czujesz, bo nie dajesz o tym znać; nie rozumiem Twoich potrzeb, bo ja tą sytuację przeżywam zupełnie inaczej lub zwyczajnie nie wiem, co mam zrobić) Czasem sama sytuacja jest unieważniająca, mimo, że nikt nie ma złych intencji po prostu osoba zauważa jak bardzo się różni od otoczenia. (np.: co prawda otrzymuję wsparcie i troskę kiedy czuję lęk, nikt mnie nie krytykuje, ale sama widzę, że inni się nie boją. Widzę, jak bardzo się różnię od innych; moje zainteresowania są zupełnie inne niż pozostałych członków rodziny, ja mam mniej tematów do rozmów)
Możemy też mówić o unieważnieniu systemowym np.: odrzucenie ze względu na pochodzenie, płeć, preferencje seksualne w rodzinie i w środowisku. Najbardziej skrajnymi postaciami unieważnienia są przemoc fizyczna, ekonomiczna oraz nadużycia seksualne, które mogą mieć miejsce w różnych kontekstach funkcjonowania osoby w środowisku rodzinnym i poza nim. Wszystkie formy unieważnienia prowadzą do nasilenia się dysregulacji emocjonalnej u osoby podatnej na zranienie.

PRZECIĄŻENIE EMOCJONALNE BLISKICH

Jako specjaliści potrzebujemy widzieć dwa elementy tego systemu: nieadekwatna ekspresja i unieważnienie. Potrzebujemy zachować postawę nieosądzającą – do której przyjęcia DBT i FC zapraszają. Może nas kusić aby ferować wyroki: winna jest rodzina, bo unieważnia. Wówczas gubimy w naszym rozumieniu to, że reakcje i zachowania dziecka osoby doświadczającego dysregulacji emocji naprawdę mogą być nieczytelne lub zbyt stresujące dla opiekunów, którzy bez wiedzy i zasobów po prostu gubią się i nie potrafią odpowiednio zareagować. To, co dla większości rodziców bywa trudnym etapem rozwojowym tj.: dwulatek, który doświadcza intensywnych emocji i głośno płacze, dla rodziców dzieci z podatnością emocjonalną jest stanem trwającym przez lata. Łatwo zrozumieć, że może dojść do przeciążenia zasobów opiekunów i uwarunkowania wielu niekorzystnych wzorców interakcji rodzinnych: ty krzyczysz – my podnosimy głos, ty nas obrażasz – my oskarżamy Cię o brak szacunku, ty bywasz nieprzyjemny – my Cię ignorujemy i wiele wiele innych. Te procesy wyglądają analogicznie w relacjach partnerskich czy przyjacielskich. Jednocześnie bardzo pilnujemy się aby nie winić pacjentów i rozumieć, że oni urodzili się z ogromnym obciążeniem związanym z zakłóceniami systemu regulacji emocji i nie jest tak, że „mogliby zachowywać się lepiej”.

ZABURZENIA PSYCHICZNE RODZICÓW I PARTNERÓW

Teraz kiedy już rozumiemy naturę trudności z jakimi zmagają się osoby cierpiące na CED, BPD i wzajemne transakcje środowiskowe możemy lepiej rozumieć sytuację i trudności ich bliskich. Możemy zrozumieć też, że oni również potrzebują wsparcia. Bliscy osób cierpiących na chroniczną dysregulację emocji sami zmagają się lękiem, smutkiem, poczuciem winy, cierpią na PTSD.(Fruzzetti, 2020)[7] Smutek czy żałoba często łączą się z głęboką stratą nadziei na dobre życie dla mojego dziecka czy partnera, z uświadomieniem sobie, że moje dziecko / mój partner/ moja partnerka nie będzie w stanie zrealizować swoich marzeń w wyniku dysregulacji emocjonalnej. Rozumieniem, że jej/jego zachowania sprawiają, że inni ludzie odsuwają się od niego od niej. Potrzebujemy zdać sobie sprawę, że bliscy niejednokrotnie cierpią na PTSD z tego powodu, że często są świadkami sytuacji zagrożenia życia ich bliskich, zmagają się z zaburzeniami lękowymi, doświadczają wszechogarniającego lęku przed samookaleczeniem i innymi zachowaniami dysfunkcjonalnymi. Zmagają się z wypaleniem, obciążeniem, które jest wynikiem wielu codziennych sytuacji.
Jak wiemy przewlekłe problemy takie jak depresja, lęk, czy PTDS, prowadzą do zawężenia uwagi, koncentracji na sygnałach zgodnych z emocjami smutku, poczuciu winy czy lęku, a to z kolei może prowadzić do wycofywania się z relacji i mniejszego zaangażowania. Z kolei osoby z dysregulacją emocji intensywnie reagują na brak obecności i zaangażowania. I powstaje kolejne błędne koło.

Wprowadzenie

Na pierwszych dwóch spotkaniach przybliżane są cele Family Connections, informacje o tym jak będą przebiegać spotkania. Uczestnicy otrzymują podstawowe informacje o zaburzeniu osobowości z pogranicza i chronicznej dysregulacji emocjonalnej. Przedstawiane im są są prawa bliskich (np.: „Potrzebujemy własnej sieci wsparcia”, „Mamy prawo mówić nie”) , których zadaniem jest kierowanie uwagi uczestników na to, że potrzebują dbać o swoje zasoby, aby móc wspierać osobę bliską.
Rozmowa o tych zagadnieniach jest czasem pierwszym momentem, kiedy osoby zdają sobie sprawę z tego, że cierpią razem ze swoimi bliskimi, i że równoważenie potrzeb swoich i potrzeb osoby bliskiej jest ogromnym wyzwaniem .

Edukacja rodziny

W module 2, który zajmuje dwa spotkania uczestnicy otrzymują szerszą psychoedukację na temat specyfiki zaburzenia osobowości z pogranicza. Są zapoznawani z modelem transakcyjnym, otrzymują głębszą wiedzę na temat przyczyn rozwinięcia zaburzenia osobowości: dowiadują się czym jest podatność emocjonalna, dysregulacja emocjonalna oraz w jaki sposób dochodzi do unieważnienia. Uczestnicy dowiadują się w jaki sposób ich reakcje mogą przyczyniać się do eskalacji sytuacji lub umiejętne reakcje mogą zwiększać szansę na ich wyciszenie.

Uważność w relacjach

Kolejne dwa spotkania, to spora dawka umiejętności. Uczestnicy dowiadują się czym jest uważność w relacji i w jaki sposób przyjmować postawę zaciekawienia w relacji z osobą bliską. Poznają umiejętności STOP, dowiadują się w jaki sposób identyfikować emocje, czym są emocje pierwotne i wtórne. A przede wszystkim w jaki sposób zmniejszyć swoje pobudzenie emocjonalne w trudnych sytuacjach. Większa wiedza i umiejętności radzenia sobie z własnym pobudzeniem staną się podstawą do nauki umiejętności angażowania w relację i kluczowego – uprawomocnienia.

Umiejętności środowiska rodzinnego

Kolejny moduł koncentruje się na poradzeniu sobie z poczuciem winy i obwinianiem bliskich za trudności. Często uczestnicy Family Connections doświadczają intensywnego poczucia winy w związku z trudnościami osoby bliskiej. Inni, choć nasze obserwacje pokazują, że jest to rzadsze zjawisko, mogą mieć tendencję do obwiniania bliskich. Na spotkaniach 7 i 8 uczymy się przyjmowania postawy nieosądzającej i odpuszczenie znajdowania „przyczyny sytuacji w sobie lub w osobie bliskiej. Chcemy zwrócić większą uwagę na sam proces transakcyjny i na to, że zmiana po jednej stronie może się przyczynić do zmiany po drugiej stronie. To też jest taki moment, w którym osoby uczą się przeżywać smutek z powodu straty własnych marzeń czy nadziei oraz rozwijają umiejętność radykalnej akceptacji.

Uprawomocnienie

W tym module uczymy uprawomocnienia bliskich na wiele różnych sposobów. Liderzy pokazują możliwe sposoby uprawomocnienia: obecności, parafrazy, nazywania emocji, wskazywania na przyczyny jakie doprowadziły do przeżyć, normalizacji doświadczenia w danym kontekście oraz wskazania w jaki sposób jesteśmy podobni i połączeni ze sobą. Uczestnicy dowiadują się również o umiejętnościach asertywnej komunikacji (umiejętność DEAR MAN) równoważeniu potrzeb osoby bliskiej i własnych (umiejętności GIVE oraz FAST)

Rozwiązywanie problemów

W związku z tym, że trudności i nieporozumienia w rodzinach trwają latami i czasem trudno się porozumieć w nawet najprostszych kwestiach, spotkania jedenaste i dwunaste są w znacznej mierze ukierunkowane na rozwiązywanie problemów. Uczestnicy dowiadują się na czym polega rozwiązywanie problemów oparte na współpracy i poznają umiejętności potrzebne do zaangażowania drugiej osoby w rozwiązanie problemu. Dowiadują się też jak radzić sobie w sytuacji kiedy osoba bliska nie jest gotowa na wspólne rozwiązanie problemu, jak radzić sobie z rozczarowaniem, aby nie pogarszać sytuacji i nie zwiększać dystansu.

W trakcie całego treningu Family Connecions uczestnicy są zaznajamiani z wieloma umiejętnościami. Przykładowe trzy z nich są tutaj po krótce opisane a szerzej przedstawione są na grafikach [9]:
• Podstawowe założenia na temat siebie i drugiej osoby – Patrzenie z perspektywy tych założeń może zmniejszyć napięcie w relacji i zmniejszyć poziom doświadczanej złości czy irytacji. Tę umiejętność przedstawiamy na pierwszym spotkaniu i wracamy do niej na każdym etapie treningu, aby kształtować i wzmacniać zasoby uczestników
• Prawa bliskich – twórcy FC zauważyli, że rodzice i bliscy tj.: partnerzy, partnerki, przyjaciele niejednokrotnie są tak pochłonięci trudnościami osoby cierpiącej na CED/BPD, że zapominają o dbaniu o swoje własne podstawowe potrzeby. A to z kolei zwiększa ich podatność emocjonalną, Uczestnicy FC są zapoznawani z prawami bliskich, aby przypominać im jak ważne jest dbanie o siebie.
• Uprawomocnienie – kluczowa umiejętność w środowisku rodzinnym. Uczestnicy uczą się uprawomacniać siebie oraz swoich bliskich. Uczą się rozpoznawać to, co jest bolesne w reakcji drugiej osoby i jak adekwatnie na to zareagować.

SKUTECZNOŚĆ PROGRAMU FAMILY CONNECTIONS

Z badań wiemy, że kiedy bliscy są bardziej zaangażowani w relacje, to sytuacja osób cierpiących na BPD poprawia się, zmiana w rodzinie może być nawet mediatorem zmiany na lepsze u osoby cierpiącej na CED/BPD. (Fruzzetti, 2020) [10] Wiemy też, że kiedy bliscy korzystają z programu Family Connections to ich funkcjonowanie poprawia się, poziom depresyjności, wypalenia obniżają się a wzrasta poczucie własnej skuteczności. (Hoffmann, Fruzzetti Buteau, 2005) [11]

FAMILY CONNECTIONS W POLSCE

Na ten moment w Polskie Towarzystwo Terapii Dialektyczno-Behawioralnej zorganizowało 5 szkoleń dla Liderów Family Connections w ścisłej współpracy z NEABDP, w których udział wzięło 348 osób. Liderzy zrzeszeni w ramach PTDBT przeprowadzili na ten moment 140 treningów bezpłatnych dla bliskich osób cierpiących na CED i BPD, To oznacza, że z pomocy skorzystało już 1600 osób. Więcej informacji o programie można znaleźć na stronie: ptdbt.pl/dlarodzin